ΔΟΜΗΝΙΚΟΣ ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΣ

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος γεννήθηκε το 1540 ή το 1541. Όταν ο πατέρας του, ο φοροεισπράκτορας Γεώργιος Θεοτοκόπουλος, πέθανε το 1556 ο Δομήνικος τέθηκε υπό την προστασία τού κατά δέκα χρόνια μεγαλύτερου αδελφού του, του τελωνειακού Μανούσου Θεοτοκόπουλου. Ως εκ τούτου ο Δομήνικος ανήκε στην κοινωνική τάξη των cittadini, δηλ. των κατοίκων της πόλης που ασκούσαν δημοσιοϋπαλληλικά ή ελεύθερα επαγγέλματα. Αναχώρησε για τη Βενετία το Φθινόπωρο του 1567 ή την Άνοιξη του 1568, ενώ πέθανε στο Τολέδο στις 7 Απριλίου του 1614.

 

Η ιδιοτυπία του ύφους του Θεοτοκόπουλου
Μέχρι σήμερα αποδίδονται με βεβαιότητα στην κρητική περίοδο του Θεοτοκόπουλου τρία έργα: ο Ευαγγελιστής Λουκάς, η Προσκύνηση των Μάγων και η Κοίμηση της Θεοτόκου. Όλα απηχούν το μοναδικό ζωγραφικό ύφος του Δομήνικου, το οποίο, αν και πηγάζει από την τεχνοτροπία της maniera latina, διαφέρει πολύ από εκείνο των άλλων κρητικών ζωγράφων της γενιάς του. Ο Θεοτοκόπουλος προσπάθησε να ομογενοποιήσει τα ασύμβατα μεταξύ τους βυζαντινά και δυτικά στοιχεία δημιουργώντας έναν ενιαίο χώρο. Ενοποίησε τον χώρο με τον φωτισμό και το χρώμα —ατμοσφαιρική προοπτική— ενώ χρησιμοποίησε επιλεκτικά τη γεωμετρική προοπτική, καθώς αυτή δεν ήταν συμβατή με το υπερβατικό στοιχείο. Και στα τρία αυτά έργα το χρώμα συμβάλλει καθοριστικά στα περιγράμματα των μορφών και διαφοροποιεί αισθητά κάθε φορά την υφή της ζωγραφικής επιφάνειας. Οι έντονες χρωματικές αντιθέσεις απαλείφονται με τη χρήση γήινων κυρίως χρωμάτων σε θερμές αποχρώσεις. Διαβαθμίζονται λεπτομερώς οι τονικότητες, και με μια μη ορατή πηγή φωτός ο χώρος φωτίζεται πιο ρεαλιστικά και δραματικά. Με τον Θεοτοκόπουλο η maniera latina οδηγείται στο απώτατο όριό της.

 

Ο Ευαγγελιστής Λουκάς ζωγραφίζει την Παναγία
Η μέριμνα του Θεοτοκόπουλου για τον συγκερασμό της βυζαντινής παράδοσης και της δυτικής ζωγραφικής σε ενιαίο χώρο είναι εμφανής. Τα ρεαλιστικά στοιχεία —το σκαμνί και το κουτί με τα χρώματα, το κάθισμα, τα μαλλιά του Ευαγγελιστή, αλλά κυρίως η στάση του σώματός του— συνδέονται άρρηκτα με τα υπερβατικά στοιχεία της βυζαντινής παράδοσης, όπως η εικόνα της Θεοτόκου που ζωγραφίζει ο Ευαγγελιστής και το χρυσό βάθος. Η γεωμετρική προοπτική και ο σκιοφωτισμός που ανταγωνίζονται για τη συμβολή τους στη δημιουργία του χώρου, μαρτυρούν έργο πιο πρώιμο από την Προσκύνηση των Μάγων και την Κοίμηση της Θεοτόκου.

 

Η Προσκύνηση των Μάγων
Ο Θεοτοκόπουλος, ο οποίος πειραματιζόταν πιθανώς ταυτόχρονα προς διαφορετικές κατευθύνσεις, ανάλογα και με τις παραγγελίες του, είχε μαθητεύσει και σε ιταλό δάσκαλο, όπως αποδεικνύει το συγκεκριμένο έργο. Σε αυτό, μέσω του υποβλητικού φωτισμού και της χρωματικής ενότητας, επιχειρεί να συνθέσει έναν ρεαλιστικό χώρο που, ωστόσο, παραμένει υπερβατικός. Η συμβολή της γεωμετρικής αλλά και της ατμοσφαιρικής προοπτικής στη σύνθεση του χώρου δημιουργεί, όπως και στον Ευαγγελιστή Λουκά, μεγάλη ένταση. Αν και η σύνθεση ενοποιείται τελικώς μέσω του χρώματος, παρατηρείται δυσαρμονία στην απόδοση του χώρου: η Παναγία μοιάζει να ίπταται, οι δύο ομάδες στο πρώτο επίπεδο είναι ασύνδετες μεταξύ τους, το τοπίο του βάθους λειτουργεί αυθύπαρκτα. Τα στοιχεία αυτά συνηγορούν στη χρονολόγηση του έργου πριν από την Κοίμηση. 

 

Κοίμηση της Θεοτόκου
Η εικόνα της Σύρου είναι το πιο ολοκληρωμένο έργο που σώζεται από την κρητική περίοδο του Θεοτοκόπουλου. Στο βυζαντινό πρότυπο έχουν ενσωματωθεί αρμονικά καίρια δυτικά στοιχεία (Μετάσταση Θεοτόκου, Άγιο Πνεύμα, κηροπήγια). Οι μορφές διαθέτουν φυσικότητα, όγκο, και κινούνται άνετα στον χώρο, ενώ το χρώμα και ο φωτισμός συνδέουν σε μια ολότητα τα γήινα με τα επουράνια. Η σκηνή μοιάζει εξίσου υπερβατική και ρεαλιστική. Το έργο είναι πιθανότατα το τελευταίο από τα τρία σωζόμενα έργα της κρητικής περιόδου. Την υπόθεση αυτή ενισχύει και η προτίμησή του για την υπογραφή «Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ο δείξας» —στη θέση της προγενέστερης «Χειρ Δομηνίκου»— η οποία μαρτυρεί λογιοσύνη και εκφράζει μια ολοκληρωμένη καλλιτεχνική προσωπικότητα. 


Δείπνος ο Μυστικός: ένα συγγενές ύφος
Η υψηλή ποιότητα του έργου δεν μπορεί να εκτιμηθεί πλήρως στις μέρες μας, εξαιτίας της φθοράς στη ζωγραφική επιφάνεια. Πάντως είναι εμφανές ότι ο ζωγράφος συμμεριζόταν την αντίληψη και τις επιλογές του Θεοτοκόπουλου ως προς τη συγχώνευση βυζαντινών και δυτικών στοιχείων: Κατασκευάζει έναν ενιαίο χώρο ως προς τη γεωμετρία και τον φωτισμό. Το αποτέλεσμα ισορροπεί τον ρεαλισμό με την υπερβατικότητα. Η εικόνα φανερώνει ζωγράφο με ισχυρή προσωπικότητα και προσεγγίζει περισσότερο από κάθε άλλη το ύφος του Δομήνικου.

 

Η αναχώρηση
Γιατί ένας καταξιωμένος ζωγράφος έφυγε από την Κρήτη χωρίς να επιστρέψει σε αυτήν ποτέ; Για ποιον λόγο σώζεται τόσο μικρός αριθμός έργων από την κρητική του περίοδο; Πέρα από τους προσωπικούς του λόγους και τη φιλοδοξία, οι πνευματικές και καλλιτεχνικές του αναζητήσεις δεν μπορούσαν να ευδοκιμήσουν στον Χάνδακα όπως άλλωστε δείχνει το ιδιαίτερο ύφος των έργων του και η εξέλιξή του. Στην απόφαση της αναχώρησης συνέβαλαν ενδεχομένως και ο στενός κύκλος των παραγγελιοδοτών αλλά και οι θρησκευτικές του πεποιθήσεις —ο Θεοτοκόπουλος σε κάθε περίπτωση είχε διαρρήξει σε μεγάλο βαθμό και πριν από την αναχώρησή του τους δεσμούς του με την κρητική καλλιτεχνική παράδοση. 

ΜΕΓΑΣ ΧΟΡΗΓΟΣ:

ΧΟΡΗΓΟΙ:

ΧΟΡΗΓΟΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ:

100 Χρόνια Βυζαντινό Μουσείο