ΟΙ ΚΑΤΑΒΟΛΕΣ ΤΟΥ ΔΟΜΗΝΙΚΟΥ ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΥ

Η λογιοσύνη
Από τις αρχές του 16ου αιώνα σχηματίζεται στις κρητικές πόλεις ένα είδος αστικού κοσμοπολίτικου περιβάλλοντος που συνδέεται στενά με την αναγεννησιακή Ιταλία. Για τις ανάγκες του έντυπα βιβλία στην ελληνική αλλά και σε άλλες γλώσσες έφταναν στην Κρήτη από τη Δυτική, κυρίως, Ευρώπη καθώς τυπογραφεία δεν υπήρχαν στην Κρήτη. Εκτός από τα βιβλία που κάλυπταν τις ανάγκες της Εκκλησίας, έντυπα λογοτεχνικά και ιστορικά διοχετεύονταν στο ανώτερο στρώμα της κρητοβενετικής διοίκησης, σε εμπόρους, λόγιους και ευγενείς με σημαντικές βιβλιοθήκες, όπως οι Καλλέργηδες και ο Φραγκίσκος Μπαρότσι.


Οι παραγγελιοδότες
Η παραγωγή των φορητών εικόνων στην Κρήτη τον 16ο αιώνα αυξήθηκε, καθώς η εικόνα από αντικείμενο λατρείας μετατράπηκε και σε συλλεκτικό και εμπορεύσιμο έργο. Οι ιδιαίτερα μεγάλες παραγγελίες ώθησαν στη δημιουργία πολλών εργαστηρίων ζωγράφων, πλούσια στελεχωμένων. Σύμφωνα με τις αρχειακές πηγές, η πελατεία τους δεν περιοριζόταν μόνο σε έλληνες ορθοδόξους, αλλά εκτεινόταν και σε καθολικούς διαφόρων κοινωνικών τάξεων και επαγγελμάτων, που ζούσαν τόσο στην Κρήτη, όσο και εκτός νησιού.

 

Η ζήτηση για Κρητικές εικόνες
Από τα τέλη του 15ου αιώνα η φήμη των κρητικών ζωγράφων απλώθηκε εκτός Κρήτης σε διάφορες περιοχές, όπως στο Άγιον Όρος, στα Βαλκάνια, στις Δαλματικές ακτές, στην Ιταλία, στη Φλάνδρα, στην Ισπανία και στο Σινά. Διακόσμησαν ναούς που ανεγέρθηκαν από τις ακμάζουσες κοινότητες των Ρωμιών και παράλληλα δέχονταν παραγγελίες από ιδιώτες. Διατηρούσαν δικά τους εργαστήρια, ενώ άλλοι μαθήτευσαν σε αναγνωρισμένους ιταλούς ζωγράφους, επιζητώντας να ξεφύγουν από τα στενά πλαίσια της Κρήτης.

 

Δύο ζωγραφικές παραδόσεις
Η διαρκής επαφή των κρητικών ζωγράφων με σύγχρονα ιταλικά έργα και με ιταλούς ζωγράφους που εργάζονταν στη βενετοκρατούμενη Κρήτη, και η μετακίνησή τους στην Ιταλία, όπου έρχονταν σε επαφή με τα καλλιτεχνικά ρεύματα της Δύσης, είχε ως συνέπεια την εξοικείωση και τον εμπλουτισμό του θεματολογίου τους από την ιταλική εικονογραφία. Ανέπτυξαν έτσι δύο διαφορετικές τεχνοτροπίες στη θρησκευτική ζωγραφική: ο ένας ακολουθούσε τη βυζαντινή παράδοση (maniera greca) και ο άλλος τη δυτική (maniera latina).

 

Η ζωγραφική πριν τον Θεοτοκόπουλο
Από τον 15ο αιώνα κρητικοί ζωγράφοι επιχείρησαν να συνδυάσουν τη maniera greca με τη maniera latina σε ένα ενιαίο ύφος ώστε να προωθηθεί η πολιτική της Ένωσης των Εκκλησιών. Στα παραδοσιακά στοιχεία ενέταξαν φυσιοκρατικές λεπτομέρειες και ένα είδος γεωμετρικής προοπτικής. Ο τρόπος με τον οποίο τα ετερόκλητα στοιχεία συγχωνεύθηκαν ποικίλει ανάλογα με τον ζωγράφο και την εποχή. Το α΄ μισό του 16ου αιώνα υπήρξε μια κρίσιμη περίοδος για την εξέλιξη αυτής της αναζήτησης.

 

Τα χαρακτικά ως πρότυπα
Η ευρύτατη διείσδυση δυτικών χαλκογραφιών με θέματα θρησκευτικά και κοσμικά σε εικόνες κρητικών καλλιτεχνών έχει επισημανθεί ήδη από τις αρχές του 16ου αιώνα. Κυκλοφορούσαν ευρέως στο νησί είτε μεμονωμένα, από περιηγητές, διανοούμενους, θρησκευόμενους, είτε με οργανωμένο εμπόριο. Η έκταση και η χρήση στοιχείων τους, ωστόσο, καθοριζόταν από την παιδεία και το προσωπικό ύφος του κάθε καλλιτέχνη.

 

Ζωγραφίζοντας εκ του φυσικού
Η φυσιοκρατική απόδοση και η εικονογραφική και τεχνοτροπική πρωτοτυπία, βασικές αρχές της Αναγέννησης, απασχόλησαν τους κρητικούς ζωγράφους. Σε κάποια έργα τους απεικόνισαν τοπία ή εφάρμοσαν επιλεκτικά τη γεωμετρική προοπτική. Το αποτέλεσμα δεν αναιρεί συνήθως τις βασικές αρχές της βυζαντινής ζωγραφικής. Πολύ λίγες είναι οι περιπτώσεις όπου το αποτέλεσμα μοιάζει με ζωγραφική εκ του φυσικού.

 

Η ιδιοτυπία της ζωγραφικής του Γεωργίου Κλόντζα
Ο Γεώργιος Κλόντζας, σύγχρονος του Θεοτοκόπουλου και λόγιος, δημιούργησε 
προσωπικό ύφος που χαρακτηρίζεται από επινοητικότητα και δραματικότητα. Ξεχώρισε για τις πρωτότυπες συνθέσεις του, μικρογραφικές, πολυπρόσωπες, με πολλές επιμέρους σκηνές που αποτελούν μέρη ενιαίων αφηγήσεων. Πολλά από τα έργα του σχετίζονται με προβλήματα της εποχής, όπως οι δογματικές διαμάχες ή και η οθωμανική απειλή. Ο Κλόντζας προβάλλει συχνά με αγωνία το μήνυμα της ενότητας των Εκκλησιών, αλλά και την πεποίθηση ότι τελικά μόνο η Θεία Πρόνοια θα σώσει την ανθρωπότητα.

ΜΕΓΑΣ ΧΟΡΗΓΟΣ:

ΧΟΡΗΓΟΙ:

ΧΟΡΗΓΟΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ:

100 Χρόνια Βυζαντινό Μουσείο