Η ΚΡΗΤΗ ΤΗΣ ΒΕΝΕΤΙΑΣ

Το βασίλειο της Κρήτης 
Πρωταρχικός στόχος της Βενετίας κατά τον 16ο αιώνα ήταν ο πλήρης έλεγχος της νοτιοανατολικής Μεσογείου. Ως εκ τούτου, η Κρήτη, λόγω της γεωγραφικής και στρατηγικής της θέσης, κατέστη η σημαντικότερη αποικία της Γαληνότατης. Ένα αυστηρό γραφειοκρατικό σύστημα ρύθμιζε τη δημόσια, την οικονομική και την κοινωνική ζωή των κατοίκων του νησιού, ενώ οι υψηλά ιστάμενοι διοικητικοί υπάλληλοί του διορίζονταν απευθείας από τη μητρόπολη Βενετία.

 

Δρόμοι του εμπορίου
Η οικονομική παντοδυναμία και η θαλάσσια κυριαρχία της Βενετίας βασίζονταν σε ένα δίκτυο λιμανιών και εμπορικών σταθμών. Οι  αποικίες της αποτελούσαν την κύρια αγορά της βιοτεχνικής της παραγωγής. Ο Χάνδακας ήταν το σπουδαιότερο εξαγωγικό και διαμετακομιστικό κέντρο της ευρύτερης περιοχής. Το πλέον περιζήτητο εξαγώγιμο προϊόν ήταν το κρασί, γνωστό ως Μαλβαζία, καθώς επίσης και το λάδι, το τυρί και τα σιτηρά.


Ναυμαχία της Ναυπάκτου: 7/10/1571
Η ναυμαχία ήταν το αποκορύφωμα μιας μακράς πάλης για τον έλεγχο της Μεσογείου. Διεξήχθη ανάμεσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και στον Ιερό Αντιτουρκικό Σύνδεσμο (Sacra Lega Antiturca), δηλαδή την Ισπανία, τη Βενετία και τον Πάπα. Κατέληξε με νίκη των χριστιανικών δυνάμεων χωρίς όμως να αποδυναμώσει δραστικά την Οθωμανική Αυτοκρατορία. 


Η Στρατιωτική Ισχύς 
Η ισχύς του βενετικού στόλου οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στις γαλέρες, σκάφη ευέλικτα και πολυμορφικά. Οι τουρκικές πειρατικές επιδρομές στα παράλια της Κρήτης και η ενεργός συμμετοχή του νησιού στους βενετοτουρκικούς πολέμους απαιτούσαν στρατιωτική ισχύ και καλή οργάνωση. Η στρατιωτική δύναμη του νησιού, υπό τον πλήρη έλεγχο της Βενετίας, βασιζόταν αφενός σε μισθοφόρους κι αφετέρου σε στρατό που προέκυπτε από την υποχρεωτική στράτευση του εντόπιου πληθυσμού. Ο στρατός

Η ΥΠΑΙΘΡΟΣ

Οι καλλιεργητές της γης

O πληθυσμός της Κρήτης ήταν κατά τα 2/3 αγροτικός. Οι πάροικοι ζούσαν προσαρτημένοι σε φέουδα. Οι απελεύθεροι ήταν είτε μικρο-ιδιοκτήτες γης ή ακτήμονες, που καλλιεργούσαν ξένες ιδιοκτησίες. Όλοι τους ήταν επιφορτισμένοι με δυσβάσταχτες υποχρεώσεις προς τους φεουδάρχες και τη διοίκηση του νησιού. Οι απελεύθεροι γίνονταν όλο και περισσότεροι τον 16ο αιώνα, λόγω της σταδιακής αποσύνθεσης του φεουδαρχικού συστήματος.

 

Χωριά και ναοί της υπαίθρου
Βασικό χαρακτηριστικό της κρητικής υπαίθρου είναι το πλήθος μικρών χωριών, τα οποία συνήθως ανήκαν σε φεουδάρχες. Οι εκκλησίες της υπαίθρου μπορεί να βρίσκονταν εντός ή εκτός των οικισμών. Κτίζονταν συνήθως με έξοδα Βενετών ευγενών και φεουδαρχών, αλλά και με πρωτοβουλίες ιδιωτών μικρών και μεσαίων εισοδημάτων. Πολλές από αυτές εξυπηρετούσαν λατρευτικές ανάγκες και των δύο δογμάτων (διπλές εκκλησίες), ενώ ταυτόχρονα απέφεραν και εισοδήματα.

 

Οι ευγενείς και οι φεουδάρχες
Η κυρίαρχη τάξη των ευγενών, διαιρεμένη σε υποκατηγορίες, αντλούσε την ισχύ της 
από τη γαιοκτησία και τον έλεγχο της παραγωγής. Οι ευγενείς κατείχαν πολιτικές θέσεις και αξιώματα. Ορισμένοι πλούτιζαν από το εμπόριο. Τον 16ο αιώνα οι ευγενείς αισθάνονταν να απειλούνται από τον οθωμανικό κίνδυνο, τις πιέσεις της βενετικής διοίκησης, και την απείθεια των καλλιεργητών οι οποίοι αντιδρούσαν στην ανηλεή εκμετάλλευση.

 

Τα μοναστήρια της υπαίθρου
Τα μοναστήρια της υπαίθρου υπήρξαν εστίες της βυζαντινής ορθοδοξίας. Κατά τη διάρκεια της ενετικής κυριαρχίας ελέγχονταν από ισχυρούς εντόπιους φεουδάρχες. Με το πέρασμα του χρόνου, και καθώς οι δογματικές διαφορές αμβλύνονταν, ορισμένα από αυτά απέκτησαν διπλές εκκλησίες εξυπηρετώντας τις ανάγκες όχι μόνον των ορθοδόξων αλλά και των καθολικών. Αυτή η τάση δογματικής ώσμωσης αντανακλάται στην αρχιτεκτονική και στον γλυπτικό τους διάκοσμο.

Η ΠΟΛΗ

Η οχύρωση των πόλεων
Οι πόλεις της Κρήτης οχυρώνονταν με δημόσιο χρήμα. Η καθιέρωση της χρήσης της πυρίτιδας και η εξέλιξη της πολεμικής τεχνολογίας (των κανονιών) οδήγησαν στην αλλαγή του τρόπου οχύρωσης και άμυνας των πόλεων και την καθιέρωση ενός συστήματος φρουρίων με προμαχώνες. Από τον 16ο αιώνα ξεκινά η σταδιακή ανανέωση των οχυρώσεων των κρητικών πόλεων-λιμανιών, υπό την εποπτεία σημαντικών ιταλών αρχιτεκτόνων και μηχανικών.

 

Το αστικό τοπίο
Το φρούριο των Χανίων, η ανοικτή πόλη του Ρεθύμνου και το Μεγάλο Κάστρο, το αστικό λιμάνι του Χάνδακα, συνιστούν διαφορετικές όψεις του αστικού τοπίου της Κρήτης. Ήταν πόλεις που η ζωή τους είχε κάποιες ομοιότητες με τις ιταλικές, και που οι κάτοικοί τους είχαν συνείδηση της αστικής τους ταυτότητας. Στις πόλεις αυτές 
η πολεοδομική οργάνωση του δημόσιου χώρου καθορίστηκε από τη Βενετική διοίκηση, τόσο στις νέες οχυρώσεις, όσο και στα λιμάνια, αρσανάδες, μέγαρα, κρήνες, στρατώνες και εκκλησίες.

 

Η Χρονογραφία του Γεωργίου Κλόντζα: προφητεία και ιστορία
Στις σελίδες του μοναδικού αυτού χειρογράφου συνυφαίνονται η ιστορία του ανθρώπου από την έξωση των πρωτόπλαστων έως τη Δευτέρα Παρουσία, η κατάληψη χριστιανικών εδαφών από τους Οθωμανούς, προφητείες για την τελική τους ήττα, και η ιστορία της Κρήτης. Η εικονογράφηση καθορίζει την αφήγηση, η οποία συνοδεύεται είτε από κείμενα πρωτότυπα ή από επεξεργασμένα τμήματα βυζαντινών και ιταλικών πηγών.


Συντεχνίες, Αδελφότητες και δημόσιες τελετές
Οι επαγγελματικές συντεχνίες ήταν απλές συσσωματώσεις ομοτέχνων, ενώ 
οι θρησκευτικές αδελφότητες διακρίνονταν σε αδελφότητες λαϊκών ή μοναχών. Υπήρχαν καθολικές και ορθόδοξες αδελφότητες. Κάθε συλλογικότητα διαμόρφωνε το δικό της καταστατικό για τη λειτουργία και τη διοίκησή της, είχε τον δικό της άγιο-προστάτη και δικό της ναό. Λειτουργούσαν υπό την εποπτεία των πολιτικών και εκκλησιαστικών αρχών του νησιού. Καθόριζαν την κοινωνική και οικονομική οργάνωση των πολιτών, έπαιζαν φιλανθρωπικό, εκπαιδευτικό και πολιτιστικό ρόλο και, όσον αφορά τις δημόσιες εκδηλώσεις, όφειλαν να συμμετέχουν  στις διάφορες πομπές και λιτανείες.

 

Τα μοναστικά τάγματα
Τα μοναστικά τάγματα στην Κρήτη δρούσαν ως εκφραστές της καθολικής πίστης περιορίζονταν όμως από τη βενετική διοίκηση. Με κοινούς θρησκευτικούς στόχους, όπως την καταπολέμηση των αιρετικών και τον προσηλυτισμό του λαού, είχαν έντονη κοινωνική και φιλανθρωπική προσφορά. Μεταξύ άλλων, ενίσχυαν την τοπική οικονομία ασκώντας οικοδομική δραστηριότητα —οι εκκλησίες και τα επιβλητικά συγκροτήματα που προέκυψαν από αυτήν χαρακτήρισαν αρχιτεκτονικά το αστικό μεσαιωνικό τοπίο.


Η θρησκεία
Η Καθολική Eκκλησία δεν μπόρεσε να επιβάλει τους όρους της Ένωσης 
των Εκκλησιών στην Κρήτη. Το ορθόδοξο δόγμα έμεινε ποσοτικά κυρίαρχο (95%), αλλά το καθολικό υπήρξε κυρίαρχο πολιτικά. Δογματική ώσμωση προέκυπτε από την αμοιβαία υποστήριξη των oρθoδόξων και της βενετικής διοίκησης έναντι της Καθολικής Eκκλησίας. Από την άλλη, όμως, η δογματική διαφορά γινόταν συχνά το μέσο για να εκφραστούν πολιτικές αντιπαραθέσεις που προέκυπταν από τις κοινωνικές αντιθέσεις.

 

Η Αντιμεταρρύθμιση
Στη σύνοδο του Τριδέντου (1545-1563) η Καθολική Εκκλησία για να αντιμετωπίσει τον προτεσταντισμό οριοθέτησε το δόγμα, αναδιοργάνωσε τους θεσμούς, τη λατρεία, τη διδασκαλία και τους μηχανισμούς ελέγχου της ορθότητας της πίστης (Ιερά Εξέταση). Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στο κήρυγμα και στην επιλογή των εικονογραφικών θεμάτων στην τέχνη. Στην περίπτωση της Κρήτης, προτεστάντες εντοπίζονται στον Χάνδακα από τη δεκαετία του 1540, οι οποίοι μάλιστα και διώχθηκαν από την Ιερά Εξέταση. 

 

Το αστικό φαινόμενο
Η οργάνωση των ειδικευμένων τεχνιτών του Χάνδακα σε συντεχνίες στις αρχές του 16ου αιώνα είναι η σημαντικότερη ένδειξη για τη συγκρότηση αστικής τάξης με την ιστορική σημασία του όρου. Το αστικό φαινόμενο συνοδεύτηκε από διεύρυνση του συνόλου των πολιτισμικών δραστηριοτήτων. Ωστόσο, η ανάπτυξη του φαινομένου υπονομεύτηκε από την ίδια την πολιτική της Βενετίας με αποτέλεσμα την έλλειψη ρευστότητας και την απουσία βιοτεχνικής παραγωγής.

 

Οι φτωχοί
«Οι φτωχοί […] έτρωγαν συνήθως ψωμί και τυρί ή παστό ψάρι […] τόσο για να κάνουν οικονομία, όσο και για να παρακινούνται να πίνουν από κείνα τα δυνατά κρασιά που τους μεγάλωναν τη θέληση και τη δύναμη να δουλεύουν τραγουδώντας. Και το βράδυ πήγαιναν στο σπίτι τους παραπατώντας συνέχεια […] προς το προάστιο του Μαρουλά […] σε κάτι σπηλιές φτιαγμένες με χωρίσματα μέσα στον κούφιο βράχο […] με φαγητά στα μανίκια για το δείπνο της οικογένειάς τους».
Τζουάνες Παπαδόπουλος, Στον καιρό της σχόλης, μτφρ. Ναταλία Δεληγιαννάκη.


Το Χρήμα
Έλλειψη ρευστότητας ταλαιπωρούσε την οικονομία της Κρήτης κατά το β΄ μισό του 16ου αιώνα. Το νομισματικό κενό στο δημόσιο λογιστικό είχε συνέπειες σε όλη την οικονομία, και πρώτα απ’ όλα τη δυσκολία πληρωμών των μισθών, φόρων, δοσιμάτων και χρεών. Δυσκόλευε επίσης τα δημόσια έργα και άλλες επενδύσεις. Η συγκέντρωση χρήματος ήταν μεγαλύτερη στον Χάνδακα σε σχέση με την ύπαιθρο.

 

Αντιπραγματισμός
Η έλλειψη χρήματος είχε ως αποτέλεσμα πολλές συναλλαγές να πραγματοποιούνται μέσω ανταλλαγής. Το φαινόμενο είναι τόσο εκτεταμένο, ιδίως στην ύπαιθρο, ώστε είναι δύσκολο να μιλήσουμε για εκχρηματισμένη οικονομία.


Κοπές νομισμάτων ανάγκης
Σε περιόδους πολέμου κόβονταν βιαστικά και πρόχειρα νομίσματα «ανάγκης», δηλ. κέρματα χαμηλής εσωτερικής αξίας, συνήθως χάλκινα, με δυσανάλογα μεγάλη ονομαστική αξία.

 

Οικοτεχνία & Βιοτεχνία
Βασικά είδη, όπως τα ενδύματα, παρέμεναν στην Κρήτη προϊόντα οικοτεχνίας. 
Η μεταποίηση δεν έφτασε ποτέ στο στάδιο της βιοτεχνίας, με εξαίρεση ίσως βασικά αγροτικά είδη, και ακόμα τη ζωγραφική και την ξυλογλυπτική.

Η ΚΡΗΤΗ ΤΗΣ ΒΕΝΕΤΙΑΣ

Η ΥΠΑΙΘΡΟΣ

Η ΠΟΛΗ

ΜΕΓΑΣ ΧΟΡΗΓΟΣ:

ΧΟΡΗΓΟΙ:

ΧΟΡΗΓΟΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ:

100 Χρόνια Βυζαντινό Μουσείο